Suffering

Today is the first day of the conference on “Journey of Life and Mind” organized by the Thousand Stars Foundation. We are fortunate that Nyima Dakpa Rinpoche has agreed to come to stay with us for a month in Thailand, despite his very busy schedule. Rinpoche will undertake several activities with us. Details can be found in the blog of the Foundation.

Rinpoche talked about “Traveling in Samsara” today. The main theme is on suffering, which is the reason why we are now traveling around in samsara. The main thing that he emphasized was that suffering is nothing ultimately real. For those who suffer the suffering that they undergo seems very real and palpable. The pain we are having when we have a toothache, for example, is as real as anything can be; the mental anguish caused loss of a loved one is also very real. So how could Rinpoche say that they are not real?

To say that our sufferings are not real is the same thing as saying that the whole of samsara is our own making. This is something Buddhists in Thailand are not familiar with. In fact the teaching is also there in Theravada, but it’s not emphasized. To many Buddhists samsara is a real thing, as real as mountains and lakes. But ultimately speaking even mountains and lakes are not real, since they are composed out many other components and do not stay the same. Samsara means that we are wondering around in one life form to another, but the ‘we’ that are wondering do not exist, because we are also composed of many components. What we experience as samsara do not ultimately exist either.

Samsara seems to exist for us because we are fundamentally ignorant. This is a key concept. Ignorance is the root cause of the whole thing that makes going round and round in samsara possible. It is not that we lack knowledge; it is more like we mistake something for another, just as we mistake a rope for a snake. Things are fundamentally empty in nature, but we normally take them to be real. That is why they affect us, causing suffering. So suffering exists because of causes and conditions. Without these suffering ceases to exist. Without suffering there is no samsara.

After all this is the Buddha’s very basic teaching for all Buddhists – the Four Noble Truths. There is suffering – this is a bare fact of experience for all of us. There is also the cause of suffering, which is ignorance. There is also the total cessation of suffering – the complete antidote to the first Nobel Truth, and there is also a way toward the total cessation.

The thing is: Without samsara, there is nothing but nirvana. In a way the two are diametrically opposite. Nirvana is just the absence of samsara, and vice versa. But since everything depends on causes and conditions, the two are ultimately speaking essentially one and the same. Without any cause of suffering there is no cause or conditions for samsara. Samsara then becomes nirvana.

Why Do We Practice?

One of the main topics during my talk yesterday was around the question why we came to Buddhism and became a practitioner in the first place. This is important because it points to our motivation in taking up the practice. What are our motivations?

For Thai people, this question may a bit sound strange. Since most of Thais are born into the Buddhist world, there does not seem to be a question of the motivation in coming to Buddhism. The religion pervades all aspects of the culture, so in a way one actually “comes” to Buddhism once one is born into a Buddhist Thai family.

This does not mean, however, that every child born in such a family immediately knows what there is to be known about Buddhism. Otherwise everybody would then become an arahat, and there would be no need to engage in the practice or to teach the Dharma. Furthermore, most Thais nowadays are caught up with works and daily living that they somehow ignore Buddhism. They come to get in touch with it only through rituals and ceremonies like making merits when they got a new house, a new position, or when they go to funerals. Rituals gradually lose their meanings.

This is why there is the growing phenomenon of Thai people coming “back” to Buddhism. I say “back” because Buddhism is pervasive as I have said, but somehow they have lost touch with it and due to some emerging circumstances they are realizing the value of Buddhism in their lives.

Many come to Buddhism this way because they suffer. Either they lost their loved ones, or have problems with their jobs, and so on. They believe that the Buddha’s teachings can provide a relief and a cure for their ills. This is perhaps the main motivation.

This is a good beginning. One has to realize the value of something before embarking upon it. Practicing Buddhism is a serious thing to do. One has to dedicate one’s whole life to it. It is not something that can gratify you in a short time. Nyima Dakpa Rinpoche once said that Buddhism had one big disadvantage over the other pain or suffering relievers such as Prazac or surfing the Net in that these provide instant gratification or relief. But it is short term, whereas if one succeeds in following the Buddha’s guidelines, then one achieves real, lasting relief, not only for this present life, of course, but forever.

The motivation for relieving one’s suffering, while a good beginning, is not nearly enough, however. Those who come to Buddhism because they have personal problems usually don’t go very far in their practice, simply because they are not really committed in devoting their lives into the practice. They want easy fixes, not unlike Prozac, something you pop up and voila, the pain is gone. But as we have seen Buddhism does not work like that.

This may be due to the fact that people are different. One kind of teaching is suitable to one kind of persons, but not others. But in any case in order to get anything substantial from the Buddha’s teaching, one has to go all the way. There may be some small benefits here and there if one practices only a little (even a little practice is better than no practice at all), but the real benefit is possible. And this is something most people do not realize.

Thais are brought up to believe that the lasting happiness, nirvana, is far away, forever out of their reach. So they are content with lesser aims. But when the lesser aims fail (which they very often do), they become disillusioned with the Buddha’s teachings. This is a pity, for the lasting happiness is there within their grasp. They just have to take a bit more effort.

So the reason why we practice is that we would like to attain the goal that the Buddha talked about and spent his entire working life teaching us to attain. No other aim, such as going to heaven, is not ultimately satisfactory. The point is that once one really understands some aspect of the teaching at the beginning, one is well on the Path toward the eventual Liberation. One just needs to continue further.

And of course there is the further goal of attaining Buddhahood for the benefits of beings. But more on that later…

“In a Zone”

Watching a preview of the upcoming Wimbledon tennis championship the other day, I watched Roger Federer being interviewed about his experiences at Wimbledon (much happier than at Roland Garros, I presume). He talked about ‘being in a zone.’ “When you are in the zone, you don’t pay attention to who you are playing with or whether you are making the right shot or whatever, you are only aware of the tennis only,” he seemed to be saying something like this, as far as I remember.

I understand his point. And this is much like being in a meditative state. When we practice meditation, the goal is just to be in this state that Federer is talking about. It is a very alert state, very mindful, very wakeful. There is no chance that dukkha (or suffering, but an alternative translation is ‘unsatisfactoriness’) can enter your sense doors if you are in this state. So when Federer is being very sharp on the tennis court, we can also be very sharp during the meditation. I remember Phakchok Rinpoche say that when you are meditating you have to be like an eagle watching the field for preys. He is of course not advocating that we hunt preys, but the point is that we need to be as alert and wakeful as the eagle. Instead of watching for preys, we watch for any possibility that the defilements will come through our eyes, ears, nose and so on. This is also like Federer watching the tennis ball when he is playing (or should I be talking about Nadal instead? 🙂 )

Post-traumatic Stress

I had a talk with Craig Smith the other day, and we discussed a lot of things, including Buddhism. Craig used to be among the first batch of American students of the late Trungpa Rinpoche, and he is now a meditation teacher as well as policy advocate on the digital divide and the use of technology to promote spirituality. We talked about the plight of Tibetans living in China and the situation there and other things too. But what kind of stuck in my mind was that Craig told me that in Buddhist circles in the US today there are talks about living as a kind of suffering through a “post-traumatic stress.” What this means is that life as we know it has ingrained in it a deeply scarred psychological trauma that afflicts all of us who have been born.

This talk emerged after we started talking about death and dying, and what should be done about the terminal patients who are facing death. The idea of living as a kind of post-traumatic stress syndrome is that when we approach dying and death, it is not that these are unique events that we have not experienced before. On the other hand, all of us have experienced countless number of deaths, so numerous that we do not typically remember. And the death experience is so traumatic that most of us chose not to remember them. This is why so few of us can remember our past lives. We live as if we were born fresh, but, alas, things do not work that way. 

We do not remember our past lives because death is so traumatic that we automatically enter a stage of denial once we take over a new form of life. Once the consciousness approaches death, the experience is like being thrown into a fiercely flowing river. The transformation is so tremendous, and the experience so overwhelming that we prefer to leave all those behind and start anew. But that of course is an illusion. Sooner or later the consciousness approaches a new death and the same process continues.

What I like about Craig’s way of putting this is the way he uses contemporary and scientific terminologies to discuss this very old story from Buddhism. We have just described the usual process of samsara. But instead of quoting ancient texts Craig was using modern terms. This may be beneficial for those who are new to Buddhism and would like to see the connection with the life they find around themselves every day. Moreover, it gave me, at least, a chance to ponder on the very meaning of samsara itself.

The main culprit behind all this is the sense of self — the idea that there is something we need to hold on to which we call ‘me’ or ‘mine’. But what is the ‘me’? We fear death before we cherish this ‘me’ and we are afraid that it will go away with death. But, again, what is this ‘me’? In Buddhist term this is the root of all sufferings — ignorance or avidya. When the consciousness is going through the death transformation period, the experience was so traumatic that the consciousness just grabs anything that comes its way. Its needs to get hold of something. Thus the consciousness takes a new form of life, as a hungry ghost, or an animal, or a god, or a human being, depending on what kind or what quality of the mental episodes that happen to get hold of the consciousness at that moment. But the key is that it is trying to hold on. 

So the reason you and I are living right now is that in the past our consciousness streams tried to hold on to something. That is why you and me are not now Buddhas. Living the life in a kind of a post-traumatic stress syndrome, the consciousness tries to avoid what is absolutely there as their past experiences, but they turn away from them, for these experiences are too sickening. The trick of the Buddha is to bring us to face these traumatic experiences head on. We need to see our past lives as every kind of beings there is. Then we will see the pointlessness of the whole thing especially the struggle in the near future when we die. Do we really want to suffer the same experiences over and over again? Kind of reminding me of Sisyphus.

Sisyphus, from Wikipedia.org

It is experiences like these that motivated many to practice and eventually become Buddhas and Bodhisattvas. 

Practicing Emptiness

Many seem to think that the conception of emptiness as ‘lack of inherent existence’ is too difficult and then does not relate much to the everyday practice of the Dharma. For example, one might think that such a conception is overly philosophical and is only an intellectual exercise. There are ways to practice emptiness that does not rely on such a conception, or so it might seem.

In the Culasunnata Sutta (Smaller Sutta on Emptiness), one of the key texts from the Pali canon, the Buddha was telling Ananda what it means by being empty. The monks, said the Buddha, enjoy an ’empty’ house, free of commotion and distracting noises. But the house is still a house, even though an empty one, so the monks further enjoy the forest, which is free of the house. They still recognize, nonetheless, that there is something in the forest and they direct their attention to their meditative minds. After going through all the stages of meditation from the grosser ones to the most refined ones, the monks finally realize that there is nothing to be fabricated whatsoever. In other words, all fabricated things (that is, things in so far as they are conceptualized or thought of as being something) are by their very nature impermanent and thus are causes of sufferings and continued rebirths within samsara. There is nothing that the monks could get hold of conceptually as being something. And the Buddha said that when the monks realize this, their minds become totally free from all the defilements, whether gross or refined, old or new. According to the Buddha, the monks then will have completed all that is there to be completed. There is no other task that leads to this condition. The monks, then, becomes an arahant, one who has completedly vanquished the foes of defilements.

Ven. Thanissaro has translated the key passage here in the Sutta as follows:

“He discerns that ‘This theme-less concentration of awareness is fabricated & mentally fashioned.’ And he discerns that ‘Whatever is fabricated & mentally fashioned is inconstant & subject to cessation.’ For him — thus knowing, thus seeing — the mind is released from the effluent of sensuality, the effluent of becoming, the effluent of ignorance. With release, there is the knowledge, ‘Released.’ He discerns that ‘Birth is ended, the holy life fulfilled, the task done. There is nothing further for this world.’

The key to the Buddha’s teaching here is that so long as there is any fabrication, no matter how refined and how high in terms of meditation stages it is, will unfailingly lead to sufferings. But to say that things are not to be fabricated is just another way of saying that things do lack inherent characteristics. So this key Pali text, which is the root teaching of all traditions of Buddhism, show clearly that the notion of lack of inherent characteristics, which is usually how Nagarjuna’s teaching is characterized, is also available in the Pali canon.

The tip on practicing and meditating on emptiness is this. First start with the usual meditation routine. Well, for beginners this is not a routine at all, and I will write in later posts on how to begin on meditation. But for those who know how to do it, start with the usual routine, which could be the breathing meditation and practicing bare attention. Then reflect on the meaning of the Culasunnata Sutta. The key point is that we are looking for an empty something in increasing levels of refinement, culminating in the realization that there is nothing that could be conceptualized as being something at all. Even the deepest meditation — that of pure one-pointedness with no visualizations — still has something that functions in the same as the house does. That is, it is still not empty, for it is still conceptualized as “pure one-pointedness stage with no visualization.” Hence there is still something that counts as an instance of “busyness” that keeps the mind away from pure, bare attention and elimination of causes of sufferings. This is like you are still cling on to their being a house even though you have managed to clear away things in it. But in the end you also have to clear away the house itself. Pure emptiness — no fabrications, no concepts.

I know this is heady stuff. Let us unpack this very important teaching of the Buddha further… 🙂

จะทำอย่างไรหากมีความทุกข์

คำสอนประการหนึ่งที่กำลังฝึกปฏิบัติอยู่ก็คือว่า “ให้ดีใจที่มีความทุกข์” เรื่องนี้ฟังดูประหลาดมากๆ แต่หากปฏิบัติได้ถูกต้องจริงๆแล้ว เราก็จะสามารถกำจัดความมทุกข์ทั้งหมดให้ออกไปจากจิตใจได้หมดสิ้น

เรื่องสำคัญก็คือว่า เราต้องเข้าใจเรื่อง “ความเสมอเหมือนของตนเองกับผู้อื่น” กับ “การแลกเปลี่ยนตนเองกับผู้อื่น” ที่ได้พูดถึงไปในโพสก่อนๆ เราภาวนา พิจารณาว่าตัวเรานี้ไม่มีอะไรที่แตกต่างกับสัตว์โลกอื่นๆทั้งหมดในสังสารวัฏ เราปรารถนาความสุข ไม่ปรารถนาความทุกข์ สัตว์อื่นๆก็เป็นแบบเดียวกันทั้งสิ้น นอกจากนี้ก็ภาวนาเรื่อง “การแลกเปลี่ยนตัวเรากับผู้อื่น” ซึ่งก็ได้แก่การวางตัวเราไปที่สัตว์โลกอื่นๆทั้งหมดในสังสารวัฏ แล้วเอาสัตว์โลกเหล่านี้มาวางที่ตัวเรา สิ่งใดก็ตามที่เราเคยทำมาตลอดในอดีตชาติอันไกลโพ้นเพื่อตัวเราเอง ต่อไปนี้เราจะทำสิ่งเดียวกันเพื่อสรรพสัตว์ และการที่เราเคยเพิกเฉยต่อความทุกข์ยากของสรรพสัตว์มาตลอดนั้น ต่อไปนี้เราจะเพิกเฉยความทุกข์ยากของตัวเราเอง พูดง่ายๆก็คือว่า เราเปลี่ยนเอาตัวเราเป็นสรรพสัตว์ แล้วก็เอาสรรพสัตว์มาเป็นตัวเรา

ทั้งหมดของการฝึกปฏิบัติเรื่องนี้มีอยู่แค่นี้ แต่ปฏิบัติไม่ง่ายเลย เพราะเราติดยึดอยู่ความคิดที่ว่า “นี่คือตัวเรา” มาตลอด ไม่เช่นนั้นเราก็คงบรรลุเป็นพระพุทธเจ้าไปนานแล้ว เหตุที่เรายังเวียนว่ายอยู่ในสังสาระนี้ก็เป็นเพราะว่า เราคิดว่ามี “ตัวเรา” นี่แหละ วิธีการจัดการก็คือ ให้ฝึกเรื่องความเสมอเหมือนกันกับการแลกเปลี่ยนตนเองกับผู้อื่นนี่แหละ

ทีนี้ เมื่อปฏิบัติตรงนี้ พอเกิดความทุกข์ขึ้นมา แทนที่เราจะมามัวเสียใจ หงุดหงิด โกรธ ตีโพยตีพายที่ตัวเรามีความทุกข์ เราก็กลับความคิดเสียใหม่ ให้เรา ดีใจ ที่ความทุกข์นี้เกิดขึ้นแก่เรา โปรดสังเกตให้ดีว่า ที่กำลังพูดนี้ มิใช่ให้เรากลายเป็น masochist ไปหมด คือพวกที่ชอบให้คนอื่นมาทำให้เจ็บปวด แล้วเกิดความสุขทางเพศ พวกนั้นเป็นโรคจิตแบบหนึ่งที่ต้องรักษา ต่างลิบลับกับท่าทีทางพระพุทธศาสนาที่กำลังพูดถึงอยู่นี้ พวก masochist นั้นที่จริงก็อยากได้ความพึงพอใจทางเนื้อหนังให้แก่ตนเองนั่นแหละ ไม่ได้ต่างอะไรจากปุถุชนในสังสารวัฏเลย

สมมติว่า เราเกิดมีความทุกข์ขึ้นมา เช่น ของหาย ท่าทีโดยทั่วไปก็คือเสียใจหรือโกรธ แต่แทนที่เราทำอย่างนั้น เราก็ฝึกเรื่องการแลกเปลี่ยนตนเองกับผู้อื่น เราเกิดความคิดใหม่ว่า สัตว์โลกทั้งหลายต่างก็เคยประสบกับการพลัดพรากจากของอันเป็นที่รักทั้งสิ้น การที่ของนี้มาหายตรงนี้ ก็เป็นเพียงเพราะเหตุปัจจัย (เช่นวางไม่ดี หรือเผลอ ฯลฯ) ไม่มีอะไรอย่างอื่น ไม่ใช่มีแต่เราคนเดียวทีีของหาย คนอื่นก็เคยเจอของหายมาทั้งนั้น ยิ่งไปกว่านั้น เราก็คิดอีกว่า การที่ของนี้มาหาย ณ เวลานี้ก็เป็นการดี เพราะความรู้สึกเศร้าเสียดายนี้ เป็นทุกข์ ขอให้ความทุกข์นี้มาเกิดอยู่ที่เราแต่เพียงผู้เดียว ขอให้ความทุกข์นี้เป็นเหมือนควันสีดำที่เข้ามาทำลายความรู้สึกยึดถือตัวตน ที่เป็นเหตุให้เราต้องว่ายวนอยู่ในสังสารวัฏมาตลอด ขอให้ความทุกข์นี้ของเราจงช่วยปลดเปลื้องเหล่าสรรพสัตว์ ให้หลุดพ้นจากความทุกข์เช่นนี้ จะเป็นการดีเพียงใด หากไม่มีสัตว์ใดเลย ที่ต้องทนทุกข์แบบนี้!

ขอให้เราคิดแบบนี้มากๆ บ่อยๆ แล้วความทุกข์ก็จะลดน้อยและหายไปในที่สุด 🙂

Suffering

ความทุกข์คืออะไร?

ทุกคนรู้จักความทุกข์กันทั้งนั้น บางทีเด็กเกิดมาใหม่ๆอาจมองได้ว่า ยังไม่รู้จักความทุกข์ แต่เด็กเกิดใหม่ก็ยังต้องทนกับความทุกข์ แม้ว่าตนเองอาจจะยังไม่รู้ว่า “นี่คือความทุกข์” เพราะว่า ยังพูดไม่ได้ จึงไม่รู้ว่าที่ตนเองประสบอยู่เรียกว่าอย่างไร แต่เด็กก็ยังต้องร้องไห้เวลาหิว เปียก ฯลฯ ซึ่งต่างก็เป็นความทุกข์ทั้งสิ้น

ความทุกข์อยู่คู่กับมนุษย์มาช้านาน จนเรียกได้ว่าเป็นธรรมชาติของมนุษย์เอง เราเกิดมาก็มีทุกข์แล้ว อย่างที่พูดเรื่องเด็กแรกเกิด โตขึ้นมาหน่อยก็มีความทุกข์ เช่น อยากได้ของเล่นแล้วแ่ไม่ให้ หรือถูกพ่อตี หรืออื่นๆ โตเป็นวัยรุ่นก็มีทุกข์ของตัวเอง โตเป็นผู้ใหญ่ก็มีความทุกข์ พอแก่ก็มีความทุกข์ ยิ่งใกล้จะตายก็ยิ่งมีความทุกข์ เพราะกลัวตาย ไม่รู้ว่าตายแล้วจะเป็นอย่างไร เป็นห่วงข้างหลัง ฯลฯ สรุปว่าคนเราเป็นทุกข์กันตั้งแต่เกิดจนตาย

สัตว์ต่างๆก็เป็นทุกข์เหมือนกัน เราดูรายการสารคดีชีวิตสัตว์ เห็นม้าลายถูกสิงโตจับกิน สิงโตมารุมจับม้าลาย ตัวนึงกัดที่คอเพื่อให้ม้าลายหายใจไม่ออก แต่ม้าลายยังไม่ตายดี อีกตัวหนึ่งกัดอยู่ที่ขา ทนหิวไม่ไหวเริ่มกินขาม้าลายแล้ว ทั้งๆที่ม้าลายยังหายใจอยู่ ม้าลายเป็นทุกข์ แต่สิงโตก็เป็นทุกข์ด้วย เพราะไม่แน่ว่าจะจับอะไรกินได้เสมอไป แล้วก็ต้องแก่งแย่งอาหารระหว่างสิงโตด้วยกัน นอกจากนี้ก็มีพฤติกรรมแปลกๆ เช่นตัวต่อต่อยแมงมุมตารันตูล่าให้ขยับตัวไม่ได้ แต่ไม่ตาย แล้วก็วางไขลงไปบนตัวของแมงมุม ให้ตัวอ่อนฟักออกมากินแมงมุมทั้งเป็นๆ ชีวิตสัตว์เดรัจฉานมีแต่ความทุกข์

นอกจากนี้ก็ยังมีโลกที่เรามองไม่เห็น ได้แก่โลกของสัตว์นรก เปรต แล้วก็เทวดาต่างๆ สัตว์โลกเหล่านี้ล้วนเป็นทุกข์ทั้งสิ้น สัตว์นรกเป็นทุกข์แค่ไหนคงไม่ต้องพูดมาก เพราะเราเคยเรียนเกี่ยวกับชีวิตของสัตว์นรกมาตั้งแต่อ้อนแต่ออก เปรตก็เป็นทุกข์หนัก เพราะต้องทนหิวกระหายอยู่ตลอดเวลา บางทีเห็นอาหารอยู่ข้างหน้า แต่กินไม่ได้ เพราะเวลาจะกินอาหารกลายเป็นไฟ หรือเปรตบางตัวท้องใหญ่มากๆ แต่ปากเล็กเท่ารู้เข็ม กินอะไรไม่ได้เลย แต่มีความหิวมหาศาล

แม่แต่เทวดากับพรหมก็ยังไม่พ้นจากความทุกข์ เรื่องนี้เราอาจคิดว่าจะเป็นไปได้อย่างไร เพราะเราเคยเรียนกันมาว่า ชีวิตของสัตว์โลกเหล่านี้ ช่างเต็มไปด้วยความสุขความรื่นรมย์ แต่ความจริงแล้ว ชีวิตของเทวดากับพรหมก็ไม่ต่างจากพวกเราเท่าไหร่ เพราะก็ยังต้องทนกับความทุกข์เหมือนกัน เพียงแต่เป็นความทุกข์คนละแบบ ปัญหาของเทวดากับพรหมก็คือว่า ชีวิตของพวกเขาอยู่สุขสบายมากเสียจนมองไม่เห็นว่า ความทุกข์กำลังจะมาเยือนแล้ว เทวดากับพรหมอยู่ได้เพราะกรรมเก่าส่งหนุนให้มีอยู่อย่างนี้ แต่กรรมเหล่านั้นก็มีการหมดอายุ ทีนี้ พอหมดอายุแล้วก็เกิดปัญหาใหญ่ เพราะคนที่เคยชินอยู่กับความสนุกสบายมากๆ พอต้องเปลี่ยนสภาพหรือหมดเวลา ก็จะทำใจไม่ได้ เกิดเป็นความทุกข์อย่างใหญ่หลวง

จริงๆเราก็อาจมองเห็นอะไรที่เปรียบเทียบได้กับนรกหรือสวรรค์ได้บนโลกนี้แหละ สวรรค์ก็ได้แก่โลกของคนรวย หรือชาวโฮโซ ที่ใช้ชีวิตแต่ละวันๆ อย่างหรูหราฟุ่มเฟือย ไม่คำนึงถึงอนาคต ไม่มีการคิดว่าแล้วต่อไปจะเป็นอย่างไร หรือชีวิตมีความหมายอะไร ส่วนนรกก็เหมือนกับพวกที่ถูกจับเข้าคุก ชีวิตเต็มไปด้วยความรุนแรง ความโกรธ ความพยาบาท มุ่งร้ายต่อกัน ไม่ว่าที่ไหนก็มีแต่ความทุกข์เท่านั้น

อย่างไรก็ตาม หัวใจของพระพุทธศาสนาอยู่ที่ว่า เรามีวิธีการที่จะกำจัดความทุกข์เหล่านี้ได้อย่างสิ้นเชิง แต่ประเด็นในตอนนี้ก็คือว่า ก่อนที่เราจะรู้จกเริ่มปฏิบัติเพื่อให้พ้นทุกข์นั้น เราต้องรู้เสียก่อนว่าความทุกข์เป็นอย่างไร ถ้าเราไม่รู้จักทุกข์ ก็เหมือนกับเดินทางโดยไม่มีเป้าหมายปลายทาง ก็คือไม่สามารถปฏิบัติธรรมให้สำเร็จได้เลย

พระพุทธเจ้าทรงสอนว่า ความทุกข์มีสามประการ ประการแรกได้แก่ “ทุกขทุกขตา” หรือความทุกข์อันได้แก่ความเจ็บปวดทรมาน ทั้งทายกายและทางใจ ความทุกข์นี้ทุกคนรู้เป็นอย่างดี การปวดฟันเป็นทุกข์ การถูกสิงโตกินเป็นทุกข์ ความขัดใจที่แม่ไม่ซื้อของเล่นให้เป็นทุกข์ ความหิวของเปรตที่กินอะไรไม่ได้เลยเป็นทุกข์ ฯลฯ

ประการที่สองเรียกว่า “วิปริณามทุกขตา” ได้แก่ความทุกข์คือการเปลี่ยนแปลง เทวดากับพรหมอาจไม่รู้จักความทุกข์แบบความเจ็บปวดเลย แต่พวกเขาย่อมรู้จักการเปลี่ยนแปลง แม้แต่พรหมซึ่งมีอายุยืนยาวเป็นกัปๆ ก็ยังต้องพบกับการเปลี่ยนแปลง ไม่มีสิ่งใดเลยที่ไม่เปลี่ยนแปลง ทุกสิ่งทุกอย่างที่เราเห็นนี้ รวมทั้งดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ ต่างก็ถือกำเนิดขึ้นมา ณ เวลาหนึ่งในอดีต และก็จะดำรงอยู่เพียงชั่วเวลาหนึ่ง จากนั้นก็จะแตกดับสูญไป

ประการสุดท้ายคือ “สังขารทุกขตา” เรื่องนี้เข้าใจได้ยากนิดนึง เพราะเป็นความทุกข์อันได้แก่การมีเหตุปัจจัยมากำหนด ทุกสิ่งทุกอย่างในสังสารวัฏ ต่างก็มีเหตุปัจจัยมากำหนดทั้งสิ้น การมีเหตุปัจจัยเป็นทุกข์เพราะว่า สิ่งที่มีเหตุปัจจัยมากำหนดย่อมไม่เป็นอิสระ และเมื่อเป็นเช่นนี้ก็ย่อมมีเชื้อของการไม่เป็นสิ่งที่น่าพอใจตั้งแต่ต้น เราอาจยกตัวอย่างได้เช่นนี้ เราบอกว่า บ้านหลังหนึ่งเป็นทุกข์ เพราะบ้านย่อมต้องมีเหตุปัจจัยเป็นแดนเกิด ตอนนี้เราไม่ได้กำลังพูดเพียงแค่ว่าบ้านกำลังเปลี่ยนแปลงไป ซึ่งเป็นเรื่องของความทุกข์แบบที่สอง แต่เรากำลังพูดว่า ตัวบ้านเองแม้แต่เมื่อเราพิจารณา ณ หนึ่งชั่วขณะ ก็มีสภาพเป็นทุกข์ เนื่องจากดำรงอยู่ได้ด้วยเหตุปัจจัย ประการแรก ต้องมีฐานรากที่มารองบ้าน หากไม่มีฐานราก บ้านก็พัง ไม่เหลือสภาพเป็นบ้านอีกต่อไป ประการที่สอง ก็ต้องมีภูมิอากาศเป็นปัจจัย เพราะหากอากาศไม่ดีเลย บ้านก็ผุพังไปโดยรวดเร็ว จะเห็นได้ว่า แม้แต่บ้านก็ยังเป็นทุกข์ด้วยเหตุปัจจัยนี้

สิ่งที่ผู้ปฏิบัติควรทำในเบื้องแรก คือการเรียนรู้ความทุกข์เหล่านี้ แล้วมองให้เห็นว่า ทั้งสามนี้สัมพันธ์กันอย่างไร เนื่องจากทุกอย่างทุกอย่างต่างก็มีเหตุปัจจัยมากำหนด สิ่งต่างๆเหล่านี้จึงไม่เที่ยง เพราะการมีเหตุปัจจัยมากำหนด ทำให้เป็นไปได้ว่า สิ่งนั้นจะเกิดการเปลี่ยนแปลง เพราะการเปลี่ยนแปลงใดๆย่อมต้องมาจากเหตุปัจจัยทั้งสิ้น และเมื่อสิ่งต่างๆเปลี่ยนแปลงไปเช่นนี้ ก็เป็นการง่ายที่เราจะมองว่า ความทุกข์อันได้แก่ความเจ็บปวดไม่พึงปรารถนาทั้งทายกายและทางใจ จะเกิดขึ้นได้อย่างไร